Phóng sự: Đổi mới và hoàn thiện chế định Hội thẩm nhân dân, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp

04-07-2021 10:28
Hội thẩm là người đại diện cho nhân dân, được bầu theo quy định của pháp luật để tham gia xét xử những vụ án sơ thẩm thuộc thẩm quyền của Tòa án, thể hiện bản chất nhà nước là của dân, do dân và vì dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Trong những năm qua, Hội thẩm nhân dân đã tham gia rất tích cực vào công tác xét xử của Tòa án, đảm bảo cho vụ án được xét xử công bằng, khách quan. Mặc dù chế định về Hội thẩm nhân dân không ngừng được hoàn thiện, nhưng vẫn còn nhiều bất cập, đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện chế định Hội thẩm nhân dân, nhằm đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền.

Chế định Hội thẩm xuất hiện ngay từ ngày đầu thành lập Tòa án ở Việt Nam. Theo Sắc lệnh số 33C/SL ngày 13/9/1945 của Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa về việc lập một số Tòa án quân sự ở Bắc Bộ thì “Ngồi xử có Chánh án và hai Hội thẩm”. Quy định về Hội thẩm trong thành phần Tòa án như trên tiếp tục được duy trì ở Sắc lệnh số 163 ngày 28/8/1946 về thành lập Tòa án binh lâm thời tại Hà Nội, Sắc lệnh số 19 ngày 16/2/1947 về thành lập Tòa án binh tại mặt trận và Sắc lệnh số 45-SL ngày 22/4/1947 về thành lập một Tòa án
binh tối cao.

Chế định Hội thẩm cũng được quy định ngay từ khi ban hành bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta – Hiến pháp 1946. Theo đó, việc xét xử của Tòa án phải có Hội thẩm (khi đó gọi là phụ thẩm) tham gia. Tuy nhiên, việc tham gia của phụ thẩm khi đó mới chỉ giới hạn trong việc xét xử các vụ án hình sự. Đến Hiến pháp 1960, với quy định “Việc xét xử ở các Toà án nhân dân có hội thẩm nhân dân tham gia theo quy định của pháp luật…” thì Hội thẩm nhân dân mới tham gia xét xử cả các vụ án dân sự. Chế định này đã được Hiến pháp năm 1980, 1992, 2013 kế thừa và phát huy.

Điều 103 Hiến pháp năm 2013 quy định: Việc xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm. Tòa án nhân dân xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Đây là một nguyên tắc nhằm nâng cao chất lượng xét xử, giúp cho hoạt động xét xử của Tòa án được khách quan, công bằng, chính xác. Điều 84 Luật tổ chức Tòa án nhân dân 2014 quy định Hội thẩm Tòa án nhân dân gồm có: Hội thẩm nhân dân và Hội thẩm quân nhân. Hội thẩm nhân dân thực hiện nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân; Hội thẩm quân nhân thực hiện nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án quân sự.

Điều 89 Luật tổ chức Tòa án nhân dân 2014 quy định trách nhiệm của Hội thẩm phải độc lập, vô tư, khách quan trong xét xử, góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của tổ chức, cá nhân. Tôn trọng nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân. Như vậy, Hội thẩm nhân dân là người được bầu hoặc cử theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án. Việc nhân dân tham gia hoạt động xét xử của Tòa án được thể hiện tập trung nhất thông qua chế định về Hội thẩm nhân dân, là sự thể hiện tư tưởng “lấy dân làm gốc”, bảo đảm nguyên tắc thực hiện quyền lực nhân dân trong hoạt động xét xử của Tòa án, thể hiện bản chất nhà nước của dân, do dân và vì dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.

Theo số liệu của Tòa án nhân dân tối cao, hiện nay tổng số Hội thẩm Tòa án nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện nhiệm kỳ 2016-2021 là 17.014 người. Trong những năm qua, Hội thẩm nhân dân tham gia rất tích cực vào công tác xét xử sơ thẩm các vụ án. Các Tòa án cấp sơ thẩm luôn tạo điều kiện thuận lợi để Hội thẩm nghiên cứu hồ sơ ngay sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, giúp cho Hội thẩm hiểu rõ nội dung của vụ án, nắm bắt các vấn đề cần giải quyết và có thời gian chuẩn bị kỹ lưỡng để tham gia phiên tòa. Việc phân công Hội thẩm tham gia phiên tòa đảm bảo thống nhất, khoa học dựa trên cơ sở, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và tính chất công việc theo đúng quy chế tổ chức và hoạt động của Đoàn Hội thẩm. Ở nhiều vụ án, khi phát hiện còn thiếu cơ sở pháp lý để xét xử hoặc thấy chứng cứ chưa đủ giá trị chứng minh hoặc thiếu chính xác, Hội thẩm đã chủ động đề nghị Hội đồng xét xử ra các quyết định phù hợp với quy định pháp luật. Khi được phân công, Hội thẩm tham gia Hội đồng xét xử từ khi bắt đầu cho tới khi kết thúc phiên tòa và thực hiện nguyên tắc độc lập xét xử. Về cơ bản, các Hội thẩm nhân dân đã làm tốt vai trò, nhiệm vụ của mình và đáp ứng được yêu cầu xét xử các vụ án. Cũng thông qua Hội thẩm, Tòa án nắm bắt được những vướng mắc, nguyện vọng của nhân dân. Công tác xét xử của Tòa án vừa góp phần nâng cao tinh thần tự giác, tôn trọng và bảo vệ pháp luật của nhân dân, lại vừa chịu sự giám sát của nhân dân.

Để có được những kết quả trên, công tác quản lý Hội thẩm đã có nhiều đổi mới tích cực như: sự thống nhất trong công tác tổ chức giữa lãnh đạo Đoàn Hội thẩm và Tòa án. Việc điều hành, phân công trách nhiệm của Đoàn Hội thẩm đảm bảo thống nhất, khoa học dựa trên vai trò, vị trí, chức năng, nhiệm vụ và tính chất công việc của từng Hội thẩm. Văn phòng các Tòa án nhân dân địa phương đã làm tốt công tác theo dõi, hỗ trợ Đoàn Hội thẩm trong việc phân công xét xử, quản lý hoạt động xét xử của Hội thẩm nhân dân; công tác bồi dưỡng, tập huấn đi vào nền nếp, được thực hiện định kỳ hàng năm; chế độ, chính sách đối với Hội thẩm được đảm bảo theo quy định; đặc biệt, mỗi Hội thẩm luôn đề cao ý thức tổ chức kỷ luật, trách nhiệm với công việc được phân công.

Trong những năm qua, Hội thẩm nhân dân đã tham gia rất tích cực vào công tác xét xử sơ thẩm các vụ án của Tòa án, qua đó đã góp phần quan trọng trong việc đảm bảo cho vụ án được xét xử công bằng, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, bảo đảm quyền lợi và nguyện vọng của nhân dân. Khi tham gia xét xử, Hội thẩm nhân dân đã đóng góp những ý kiến xác đáng, góp phần quan trọng cho việc đưa ra phán quyết phù hợp với từng vụ án cụ thể. Bên cạnh đó, bằng hoạt động của mình, Hội thẩm nhân dân đã đóng góp tích cực vào việc giáo dục công dân chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng các quy tắc của cuộc sống xã hội, giáo dục ý thức đấu tranh phòng, chống tội phạm và các vi phạm pháp luật khác cho công dân. Ở địa phương và cơ quan, đơn vị công tác, các Hội thẩm nhân dân với hiểu biết pháp luật và kinh nghiệm thực tiễn của mình đã thực sự là những hạt nhân trong việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, là nòng cốt của các tổ hòa giải ở cơ sở, góp phần hàn gắn những mâu thuẫn, tranh chấp trong nhân dân. Thực tiễn 75 năm qua đã khẳng định uy tín của Tòa án trong hệ thống chính trị, trong đó có sự đóng góp to lớn của Hội thẩm. Hội thẩm tham gia vào xét xử đã làm tăng thêm niềm tin nội tâm của Thẩm phán, làm cho phán quyết “có lý”, “có tình” và đạt đến mức “thấu tình”, “đạt lý”. Tư tưởng “lấy dân làm gốc” được thể hiện trong hoạt động tư pháp chính là ở điểm đó. Như vậy, bản chất nhân dân, tính chất dân chủ của Tòa án ở chế độ XHCN không chỉ thể hiện ở việc các công chức tư pháp tận tụy, hết lòng với nhân dân mà còn thể hiện ở việc huy động quần chúng nhân dân tham gia vào kiểm tra, giám sát công việc của nhà nước, góp phần bảo vệ công lý. Như vậy, chế định Hội thẩm còn thể hiện phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”.

Thời gian qua, quy định về Hội thẩm nhân dân không ngừng được hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý ngày càng đầy đủ đảm bảo tốt hơn cho sự tham gia của nhân dân trong hoạt động giải quyết, xét xử các loại vụ án. Thực tiễn xét xử cũng cho thấy việc tham gia xét xử có hội thẩm cơ bản đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ, nhưng qua theo dõi việc tổ chức và hoạt động của Hội thẩm nhân dân, lãnh đạo TANDTC cũng thấy còn nhiều bất cập. Cụ thể là vẫn có Hội thẩm trình độ còn chưa tương xứng với nhiệm vụ được giao; tỷ lệ Hội thẩm chiếm đa số trong Hội đồng xét xử sơ thẩm, nhưng chế tài trách nhiệm không rõ ràng, còn có tình trạng phụ thuộc vào Thẩm phán; chưa phát huy được hết vị trí quan trọng mà Hiến pháp và pháp luật đã quy định “Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”…

Về số lượng và quyền hạn của Hội thẩm nhân dân trong Hội đồng xét xử, hiện còn có nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng, việc quy định về số lượng Hội thẩm và quyền hạn của Hội thẩm trong Hội đồng xét xử như hiện nay là phù hợp. Vấn đề cơ bản là phải có cơ chế để lựa chọn những người hiểu biết pháp luật, có kiến thức xã hội phong phú, thực sự đại diện cho tiếng nói của nhân dân để bầu làm Hội thẩm Tòa án; đồng thời cần quan tâm làm tốt công tác bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ xét xử cho Hội thẩm, đáp ứng yêu cầu công tác giải quyết, xét xử các loại vụ án. Có quan điểm lại cho rằng, cần nghiên cứu áp dụng chế định Bồi thẩm đoàn ở Việt Nam; hoặc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc những ưu điểm của chế định về Bồi thẩm đoàn để áp dụng vào điều kiện, hoàn cảnh của Việt Nam. Bởi thực tiễn cho thấy hoạt động của Hội thẩm nhân dân với vai trò và yêu cầu nhiệm vụ giống như một Thẩm phán chuyên nghiệp không còn phù hợp. Quan điểm này cũng cho rằng với việc pha trộn các trường phái tố tụng như hiện nay thì việc cân nhắc xây dựng hình thức tham gia của người dân vào hoạt động xét xử của Tòa án theo hướng kết hợp một cách hợp lý những tinh hoa của hai chế định Hội thẩm nhân dân và Bồi thẩm đoàn là rất phù hợp.

Quan điểm thứ ba cho rằng, công tác xét xử là một lĩnh vực liên quan tới các quyền rất quan trọng của các cá nhân, tổ chức trong xã hội, do đó Hội đồng xét xử phải đảm bảo tính chuyên nghiệp cao, vì vậy cần quy định tỷ lệ Thẩm phán cao hơn Hội thẩm trong Hội đồng xét xử. Về việc lựa chọn nhân sự làm Hội thẩm nhân dân là người đại diện cho các tầng lớp nhân dân tham gia công tác xét xử của Tòa án, nhưng thực tế hiện nay phần lớn những người được Mặt trận Tổ quốc giới thiệu để Hội đồng nhân dân bầu làm Hội thẩm là cán bộ công chức, viên chức của các cơ quan nhà nước hiện đang công tác hoặc đã nghỉ hưu, nên chưa thực sự đại diện đầy đủ cho tính nhân dân của chức danh này. Do đó, trong việc lựa chọn nhân sự để bầu làm Hội thẩm nhân dân cần lựa chọn những người có uy tín, kiến thức và hiểu biết trên các lĩnh vực đời sống xã hội, các khu vực dân cư khác nhau, thì mới đảm bảo đúng ý nghĩa của chế
định này. Bên cạnh đó, một số Hội thẩm nhân dân là cán bộ đương chức nên công việc chuyên môn khá bận, ít có thời gian tham gia xét xử; nhiều trường hợp phải hoãn phiên tòa vì Hội thẩm nhân dân không thể tham gia được. Từ đó, dẫn đến việc các Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử không đều, những Hội thẩm là cán bộ đương chức tham gia xét xử rất ít. Xuất phát từ thực trạng nêu trên và yêu cầu phải đẩy mạnh cải cách tư pháp, đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện chế định Hội thẩm nhân dân, là yêu cầu mang tính thời sự hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

Cải cách tư pháp đặt ra yêu cầu “Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai dân chủ, nghiêm minh, nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp”. Thẩm phán, Hội thẩm là những chủ thể thực hiện trực tiếp việc xét xử, bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, chất lượng của Hội thẩm đóng vai trò rất quan trọng để đáp ứng được mục tiêu cải cách tư pháp đề ra. Mặt khác, chế định Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử duy trì 75 năm qua, nhưng chưa có nhiều cải tiến nên đang gặp nhiều vướng mắc. Hơn nữa, mô hình tố tụng ở Việt Nam hiện nay là kết hợp tố tụng thẩm vấn và tố tụng tranh tụng, đòi hỏi chế định Hội thẩm phải có sư thay đổi cho phù hợp. Để nghiên cứu, hoàn thiện chế định Hội thẩm nhân dân đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, tại Kết luận số 84-KL/TW ngày 29/7/2020 về tổng kết 15 năm thực
hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, nhằm chuẩn bị cho xây dựng chiến lược mới về cải cách tư pháp, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng, phát triển đất nước trong thời gian tới, Ban cán sự đảng Tòa án nhân dân tối cao được Ban Chỉ đạo cải cách tư pháp Trung ương, Ban Nội chính Trung ương phân công triển khai nghiên cứu, xây dựng Đề án “Nghiên cứu, hoàn thiện chế định Hội thẩm nhân dân đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”. Việc nghiên cứu, xây dựng Đề án nhằm đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng tình hình thực hiện chế định Hội thẩm nhân dân hiện nay, với trọng tâm là công tác lựa chọn nhân sự bầu Hội thẩm nhân dân; việc tham gia xét xử của Hội thẩm nhân dân; công tác quản lý, tập huấn, bồi dưỡng cho Hội thẩm nhân dân; kinh phí hoạt động, trang phục và chế độ phụ cấp cho Hội thẩm nhân dân. Trên cơ sở kết quả đánh giá và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đề xuất định hướng,
giải pháp tiếp tục hoàn thiện chế định Hội thẩm nhân dân đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong thời gian tới. Hiện nay “Đề án đổi mới và hoàn thiện cơ chế nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử của Tòa án đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp" đang được TANDTC tham vấn ý kiến của các cơ quan gồm: Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, Đại học Luật Hà Nội, Bộ Công an, VKSNDTC, Bộ Tư pháp, các Tòa án địa phương cùng đông đảo các chuyên gia pháp lý, nhà khoa học… Đây là Đề án được Ban cán sự đảng TANDTC xây dựng theo Chương trình số 08-CTr/BCĐCCTPTW ngày 28/02/2021 về Chương trình công tác năm 2021 của Ban Chỉ đạo cải cách tư pháp Trung ương, là một phần trong toàn bộ chương trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp sẽ được Ban chấp hành Trung ương đưa ra thảo luận vào cuối năm 2022.

Theo nội dung của “Đề án đổi mới và hoàn thiện cơ chế nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử của Tòa án đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”;, thì việc hoàn thiện cơ chế nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử của Tòa án phải đạt được các mục tiêu đáp ứng tốt hơn yêu cầu về sự tham gia của nhân dân vào công tác xét xử của Tòa án, góp phần giảm áp lực cho Thẩm phán. Hoàn thiện chế định Hội thẩm theo hướng mở rộng việc lựa chọn các thành phần, đối tượng tham gia làm Hội thẩm; quy định về việc lựa chọn ngẫu nhiên Hội thẩm nhân dân tham gia phiên tòa; cơ cấu lại thành phần Hội đồng xét xử; tăng cường tính chuyên môn của Hội thẩm khi tham gia xét xử một số loại vụ án đặc thù. Xây dựng cơ chế xử lý khi thành
viên Hội đồng xét xử có quan điểm khác nhau về việc giải quyết vụ án; mở rộng phạm vi và tăng cường áp dụng thủ tục rút gọn. Bổ sung chế định Hội thẩm đoàn tham gia xét xử sơ thẩm một số vụ án hình sự theo hướng tăng số lượng Hội thẩm tham gia phiên tòa; Hội thẩm chỉ tham gia vào việc xác định sự thật của vụ án, không tham gia vào việc áp dụng pháp luật. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng, hoàn thiện chế độ, chính sách đối với Hội thẩm…

Theo ý kiến của các chuyên gia, nội dung của “Đề án đổi mới và hoàn thiện cơ chế nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử của Tòa án đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”; có ý nghĩa rất quan trọng trong việc xây dưng nhà nước pháp quyền. Theo đó, nhân dân trực tiếp tham gia vào quyền lực nhà nước, đảm bảo các bản án tuân thủ pháp luật và chuẩn mực về công lý, tạo ra niềm tin của công chúng vào công lý, đồng thời cũng là một cơ chế kiểm soát quyền lực. Việc Hội thẩm tham gia xét xử bảo đảm thực hiện nguyên tắc “lấy dân làm gốc”, “tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”, thể hiện bản chất nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, hướng tới xây dựng nền tư pháp thân thiện, gần gũi với nhân dân.

Thực hiện: Truyền hình Tòa án nhân dân

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Tiêu điểm