Phóng sự: Những thành công trong phát triển Án lệ và định hướng giai đoạn 2021 – 2030

29-08-2021 10:47
Kể từ khi các án lệ đầu tiên được Tòa án nhân dân tối cao công bố, các Tòa án đã chủ động áp dụng án lệ khi giải quyết các vụ việc tương tự; qua đó bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử. Thành quả phát triển án lệ là một bước tiến của hệ thống Tòa án nói riêng và công cuộc cải cách tư pháp nói chung nhằm xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhận được sự đồng thuận, ủng hộ và sự kỳ vọng từ các thiết chế trong hệ thống tư pháp.

Định hướng công tác phát triển án lệ giai đoạn 2021 – 2030, lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao sẽ tăng cường hơn nữa công tác chỉ đạo để Tòa án nhân dân các cấp, các đơn vị thuộc Tòa án nhân dân tối cao coi công tác phát triển án lệ là nhiệm vụ chính trị quan trọng; đồng thời có cơ chế khuyến khích, thu hút các chủ thể trong và ngoài hệ thống Tòa án cùng tham gia để phát triển án lệ.

Nghị quyết số 49/NQ-TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đã xác định “Tòa án nhân dân tối cao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm”.Năm 2014, bằng việc thông qua Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Quốc hội đã giao cho Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao nhiệm vụ lựa chọn các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, có tính chuẩn mực của các Tòa án, tổng kết phát triển thành án lệ và công bố án lệ để các Tòa án nghiên cứu, viện dẫn trong xét xử. Sau đó, Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Tố tụng hành chính năm 2015 cũng đã quy định các nguyên tắc áp dụng, viện dẫn án lệ trong xét xử.

Nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai thực hiện nhiệm vụ phát triển án lệ, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 03/2015 về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ hết sức chặt chẽ từ khâu rà soát, phát hiện, đề xuất, đến khâu thông qua án lệ, nguyên tắc áp dụng án lệ trong xét xử.Đồng thời, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành Chỉ thị về việc tăng cường công tác phát triển và công bố án lệ, áp dụng án lệ trong xét xử; khai trương Trang tin điện tử về án lệ. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết công bố bản án, quyết định trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhằm nâng cao năng lực, trách nhiệm của Thẩm phán trong việc ban hành bản án, quyết định để tăng cường tính minh bạch, thống nhất trong việc áp dụng pháp luật, tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát hoạt động xét xử của Tòa án, tiếp cận và đề xuất án lệ.

Bên cạnh đó, Tòa án nhân dân tối cao còn triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm về án lệ với các chuyên gia quốc tế để tham khảo, học tập nhằm tiếp tục hoàn thiện và nâng cao hiệu quả việc công bố, áp dụng án lệ trong xét xử. Trong giai đoạn đầu, Hội đồng Thẩm phán ban hành được 26 án lệ đã góp phần bổ khuyết cho hệ thống pháp luật, tạo tính ổn định, minh bạch trong các phán quyết của Tòa án; đồng thời góp phần tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn xét xử của các Tòa án.

Tuy nhiên, sau hơn 3 năm thi hành việc lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ đã phát sinh những vướng mắc, bất cập như: quy trình rà soát bản án, quyết định để đề xuất, phát triển thành án lệ phải thực hiện qua nhiều bước gây mất nhiều thời gian dẫn đến chậm ban hành án lệ. Chưa có quy trình thông qua án lệ theo thủ tục rút gọn đối với các trường hợp Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất án lệ hoặc trường hợp Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn án lệ khi xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm.

Để khắc phục những tồn tại nêu trên, ngày 18/6/2019, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2019 về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ thay thế Nghị quyết số 03/2015, với những nội dung sửa đổi căn bản nhằm tăng số lượng, chất lượng án lệ được thông qua và công bố.

Hiện tại, đã có 43 án lệ được công bố và đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân, Cổng thông tin điện tử, Trang tin điện tử về án lệ của Tòa án nhân dân tối cao và được gửi cho các Toà án để các Thẩm phán kịp thời nghiên cứu, áp dụng. Đồng thời, Tòa án nhân dân tối cao đã xuất bản 3 cuốn “Án lệ và Bình luận” với nội dung tập hợp các án lệ và bình luận về các án lệ của nhiều Thẩm phán, chuyên gia giàu kinh nghiệm đã góp phần tạo thuận lợi cho việc nghiên cứu, tìm hiểu, vận dụng án lệ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ xét xử của Tòa án. Giúp các cơ quan, tổ chức, cá nhân quan tâm tới hoạt động của Tòa án có thể dễ dàng tiếp cận với các án lệ đã được ban hành; tạo nguồn tham khảo cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học của các cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Kể từ khicác án lệ đầu tiên được Tòa án nhân dân tối cao công bố ngày 06/4/2016, các Tòa án đã chủ động áp dụng án lệ khi giải quyết các vụ việc tương tự; phân tích, viện dẫn án lệ trong các bản án, quyết định; qua đó bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử. Hiện nay, đã có trên một nghìn bản án, quyết định của các Tòa án đã viện dẫn, áp dụng án lệ. Trong đó các án lệ được viện dẫn nhiều nhất là Án lệ số 08, Án lệ số 09, Án lệ số 11, Án lệ số 26…Thực tiễn xét xử cho thấy những vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý tương tự; hay tình tiết, sự kiện pháp lý trong án lệ đã được các Thẩm phán giải quyết theo đường lối xét xử mà án lệ đưa ra. Nhìn chung, các bản án, quyết định có viện dẫn án lệ đã nêu được số án lệ; số bản án, quyết định có chứa đựng án lệ; phân tích tình huống pháp lý của vụ việc đang được giải quyết, tình huống pháp lý và giải pháp pháp lý trong án lệ làm căn cứ để đưa ra quyết định áp dụng án lệ.

Có thể khẳng định, đây là một bước tiến dài, một thành tựu không nhỏ của hệ thống Tòa án nói riêng và của công cuộc cải cách tư pháp nói chung nhằm xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật. Bên cạnh đó, trình độ, kỹ năng của Thẩm phán, cán bộ Tòa án trong soạn thảo bản án, các văn bản trong tố tụng ngày càng được nâng cao, tạo nền tảng quan trọng hình thành hệ thống bản án chất lượng, chuẩn mực làm nguồn cho công tác phát triển án lệ tiếp theo. Các trang thông tin điện tử về công bố bản án, quyết định, án lệ đã có những ảnh hưởng rất tích cực cả về công tác truyền thông và công tác xét xử, nghiên cứu lý luận trong các Tòa án và toàn xã hội.

Việc xây dựng tiêu chí và từng bước hoàn thiện tiêu chí trong lựa chọn án lệ và cùng với thực tiễn công nhận, áp dụng án lệ đã góp phần làm thay đổi khá nhiều, hoặc đòi hỏi có sự thay đổi trong nhận thức của cá nhân, cơ quan có thẩm quyền trong lập đề nghị, xây dựng chính sách, xây dựng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật về dân sự và trong công tác thẩm định, thẩm tra văn bản. Hơn nữa, một số án lệ đã được cơ quan xây dựng pháp luật nghiên cứu, vận dụng và pháp điển hóa vào trong điều chỉnh một số quan hệ cụ thể và bảo đảm được sự ổn định của pháp luật vì đã qua thực tiễn kiểm nghiệm.

Ngoài ra, các án lệ đã góp phần thay đổi nhận thức của cơ quan xây dựng pháp luật trong việc bảo đảm giữa đổi mới hiệu quả xây dựng pháp luật gắn với phát huy vai trò của Tòa án nhân dân. Việc lập chính sách, xây dựng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật đã từng bước loại bỏ những điều, khoản hoặc chính sách có tính “ôm đồm”, liệt kê chi tiết, máy móc, cứng nhắc, mà dần thay thế bằng những điều khoản, chính sách bao quát, ổn định hơn, mang tính định hướng chuẩn mực ứng xử pháp lý chung. Những vấn đề có tính biến động cao, không thể dự báo đầy đủ hoặc không thể áp đặt một ứng xử pháp lý chung cho mọi quan hệ trong giao lưu dân sự thì cũng đã dần để thực tiễn xét xử của Tòa án định hình phù hợp với từng nội dung, tính chất loại quan hệ, chủ thể quan hệ.

Thành quả phát triển án lệ trong giai đoạn 2016 -2020 còn góp phần bảo đảm sự ổn định của hệ thống quy định pháp luật, nâng cao niềm tin của người dân, doanh nghiệp vào sự ổn định, sự không xáo trộn trong chính sách của Nhà nước về tài sản, sở hữu và giao dịch, vừa có được sự mềm dẻo, linh hoạt, đáp ứng được tính kịp thời trước những thay đổi nhanh chóng của kinh tế – xã hội, của các quan hệ về sở hữu, giao dịch hoặc nhân thân trong thực tiễn giao lưu dân sự.

43 án lệ, cùng hệ thống bản án, quyết định được Tòa án nhân dân tối cao công bố đã giúp các cơ quan chức năng có thêm căn cứ giải quyết vụ việc, giảm thiểu chi phí thời gian, chi phí kinh tế cho các bên trong quan hệ cần giải quyết. Bên cạnh đó, còn giúp họ bồi dưỡng, nâng cao kỹ năng lập luận để làm rõ quy định của pháp luật còn có cách hiệu khác nhau trong giải quyết vụ việc, phân tích, giải thích các vấn đề, sự kiện pháp lý và chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý, quy phạm pháp luật cần được áp dụng trong một vụ việc cụ thể. Thành quả phát triển án lệ trong giai đoạn giai đoạn 2016 -2020 góp phần hình thành, phát triển lý luận về nguồn của pháp luật, giải thích pháp luật, về án lệ, áp dụng án lệ tại Việt Nam, nhất là trong công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học pháp lý và khoa học xét xử.

Nguyên nhân của những kết quả đạt được là do công tác phát triển án lệ được thực hiện trên cơ sở đường lối, chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước, quy định của Hiến pháp, các Bộ luật, luật liên quan về Chiến lược Cải cách tư pháp nói chung, về vị trí, vai trò của Tòa án về phát triển, áp dụng án lệ. Mặt khác, hệ thống Tòa án nhân dân đã thực hiện công tác phát triển án lệ với quyết tâm chính trị rất cao, bài bản, thận trọng và được lấy ý kiến rộng rãi các chuyên gia trong, ngoài nước, Thẩm phán, cán bộ Tòa án các cấp, các cơ quan chuyên môn. Chính vì vậy, công tác phát triển án lệ dành được sự đồng thuận, ủng hộ, thậm chí là kỳ vọng từ các thiết chế trong hệ thống tư pháp.

Về định hướng công tác phát triển án lệ giai đoạn 2021 – 2030, lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao sẽ tăng cường hơn nữa công tác chỉ đạo để Tòa án nhân dân các cấp, các đơn vị thuộc Tòa án nhân dân tối cao coi công tác phát triển án lệ là nhiệm vụ chính trị quan trọng; thực hiện nghiêm túc hoạt động rà soát, phát hiện, bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật để đề xuất phát triển thành án lệ. Tiếp tục nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy trình phát triển án lệ theo hướng đơn giản hơn, bớt khắt khe về tiêu chí “tính chuẩn mực” của bản án, quyết định. Theo đó, chỉ cần bản án, quyết định có tình huống pháp lý và giải pháp pháp lý có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật là có thể được xem xét để phát triển thành án lệ.

Hàng năm, các Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân cấp cao, các đơn vị thuộc Tòa án nhân dân tối cao có liên quan phải đề xuất bản án, quyết định là nguồn để phát triển án lệ. Xuất phát từ thực tiễn xét xử, các Tòa án cần chủ động đề xuất với Tòa án nhân dân tối cao những vấn đề pháp lý chưa có điều luật quy định cụ thể hoặc đã có quy phạm pháp luật điều chỉnh nhưng còn có cách hiểu khác nhau để nghiên cứu, phát triển án lệ. Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học với tư cách là đơn vị thường trực tham mưu, giúp Chánh án, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thường xuyên rà soát các bản án, quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án nhân dân tối cao để đề xuất lựa chọn, công bố án lệ. Cộng tác chặt chẽ với các chuyên gia, nhà khoa học, nhà hoạt động thực tiễn quan tâm tới công tác phát triển án lệ; tìm hiểu, nghiên cứu các vấn đề pháp lý đa dạng đặt ra trong thực tiễn xét xử cần có hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật nhưng chưa có án lệ để đề xuất phát triển án lệ.

Tòa án nhân dân tối cao tiếp tục đưa nội dung về đề xuất phát triển án lệ thành một nội dung thi đua trong toàn hệ thống Tòa án; kịp thời khen thưởng các Tòa án, Thẩm phán có bản án, quyết định được lựa chọn phát triển thành án lệ. Khen thưởng xứng đáng đối với các tập thể, cá nhân trong và ngoài hệ thống Tòa án có nhiều đề xuất bản án, quyết định được lựa chọn phát triển thành án lệ. Đồng thời, Tòa án nhân dân tối cao có cơ chế khuyến khích hoạt động nghiên cứu, bình luận án lệ; đẩy mạnh  hoạt động Trang thông tin về án lệ của Tòa án nhân dân tối cao. Tạo các diễn đàn trao đổi kinh nghiệm về viện dẫn, áp dụng án lệ, thảo luận về các vấn đề pháp lý cần nghiên cứu, phát triển án lệ nhằm thu hút các chủ thể trong và ngoài hệ thống Tòa án cùng tham gia để phát triển án lệ. Mặt khác, Tòa án nhân dân tối cao xem xét nghiên cứu, phát triển mô hình cơ quan tham mưu về phát triển án lệ theo hướng hoàn thiện, có mô hình thiết chế độc lập, chuyên trách và đủ thẩm quyền về nghiên cứu, phát triển án lệ trực thuộc Tòa án nhân dân tối cao.

Thực hiện: Truyền hình Tòa án nhân dân

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Tiêu điểm